FRANCIS LALEMAN
Levensbeschouwing: niet religieus
Regio: Antwerpen
Werkzaam als: management consultant (www.beyond-borders.be)
Echte rijkdom is: de ervaring van schoonheid
Inspirerende levensbeschouwelijke quote: “alle onwaarschijnlijkheden zijn waarschijnlijk”
Toen ik jong was wou ik iets anders doen dan de rest, liefst iets met taal. Hoe raarder hoe liever. Toen ik me in Gent wou gaan inschrijven voor Chinees, werd mij verteld: ‘allez, je bent al de derde vandaag’. Dan dacht ik: als het zo zit, dan doe ik wel iets anders. Zo is het Sanskriet geworden. Ik kreeg les van bijzonder charismatische professoren over klassiek Sanskriet, Perzische poëzie en boeddhistische literatuur, en ik was de enige student, dus ik heb eigenlijk altijd privéles gehad. Dan studeer je af en heb je een totaal waardeloos diploma. Ik heb toch meteen werk gevonden bij de personeelsdienst van een ferrymaatschappij en zo ben ik van de eerste keer bij human resources terecht gekomen.
Mijn interesse voor boeddhistische teksten is niet zomaar weggegaan. Ik besloot om een doctoraat te maken over de historische Boeddha. Daarvoor moest ik naar India. En als je daar bent, dan besef je dat je eigenlijk niets kunt. Dan moet je daar alles van het begin leren.
De eerste maanden heb ik India gehaat. Ik ben in een fase terecht gekomen dat ik India niet kon appreciëren omdat ik het niet snapte. Ik zag alleen maar ongelijkheid en onrechtvaardigheid. Alles wat ik zag beantwoordde niet aan de morele en ethische standaarden die ik mezelf had toegeëigend. Dat ligt aan een gebrek aan kennis. Aan de oppervlakte zie je een aantal maatschappelijke fenomenen, maar als je de verklaringen en achtergronden van die fenomenen niet kent, dan versta je die niet en kan je die ook niet valoriseren. Het is een maatschappij die je moet ‘doorzieken’.
Dat is omgeslagen in een enorme fascinatie. Ik vind dat wij heel veel van India kunnen leren. Ik werk op verschillende terreinen, naast mijn werk ben ik ook bezig met sociale projecten voor de dalits (www.anand.be).
Mijn inzet voor sociale projecten is begonnen toen ik voor mijn doctoraat in Bodgaya verbleef. Ik kon het persoonlijk niet maken om daar boeddhistische teksten te lezen zonder iets te doen tegen de sociale ongelijkheid die ik rondom mij zag. Bihar is het toppunt van structurele onrechtvaardigheid. Dat is een feodale maatschappij. De grondbezittende brahmanen laten de dalits op het land werken voor een handvol rijst per dag.
Ik heb een netwerk opgezet van dorpsscholen. Het is gebaseerd op de onderwijsprincipes van Rabindranath Tagore. We kozen voor informeel, mobiel onderwijs. We bouwen geen scholen, hebben geen banken. We gaan gewoon onder een boom zitten en we spelen en zingen educatieve liederen. Hiervoor heb je zeer goed onderwijspersoneel nodig, mensen die charisma hebben en die bovendien de gave hebben om zeer diplomatisch om te springen met alle krachten daar rond. Als de grootgrondbezitter tegen u is, dan kan je daar geen school voor de armen beginnen. Het is voordurend dansen op de koord. Je moet een goede relatie hebben met de kaste-hindoes, tegelijkertijd ben je bezig met de emancipatie van de dalits.
In de filosofie van Rabindranath Tagore wordt er nooit nee tegen een kind gezegd. De onbegrensdheid van een kind staat daar op een piëdestal, het hele leven is daarnaar gericht. Dat staat in verband met de familiewaarden die je in India hebt, die hier verdwenen zijn. Ik vind het hartverscheurend gewoon, als je het contrast ziet tussen ons gebrek van familiewaarden, en de manier waarop Indiërs met familie omgaan en het kind centraal stellen.
Ik ben totaal niet religieus. Vroeger deed ik zware trektochten met klanten in de Himalaya. Je staat dan op het dak van de wereld en je kijkt uit op een fenomenaal landschap. De eerste gedachte die in mij opkomt, is: dit is toch het zoveelste bewijs dat er geen God is. En dan reageren mensen: allez Francis, wat zeg jij nu, dit is juist het zoveelste bewijs dat er wél een God is. Voor mij is dat uitzicht op het berglandschap een illustratie van de chaos van het universum. Ik zie overal chaos. Mensen die religieus zijn zien overal orde. Het geloof in de orde van het universum is de bijna mythologische discussie over ‘the watchmaker’. If there is a watch, there should be a watchmaker.
Ik heb geen enkele behoefte om me eender welke ‘ist’ te noemen, dus ook geen boeddhist. Wel heb ik me altijd thuis gevoeld bij de inzichten van de historische Boeddha. Die man had verbazend wetenschappelijke inzichten. Er zijn soetras uit het boeddhistisch canon die inzichten verwoorden die je bijna letterlijk terug vindt bij gepopulariseerde boeken over kwantumfysica. Ik denk dat de Boeddha iemand was die de chaos heeft geïndentificeerd.
De eerste waarheid die de Boeddha verkondigde is: alles is lijden. De tweede waarheid stelt dat er een verband is tussen het inherente lijden en iets wat we begeerte noemen, wat eigenlijk een slechte vertaling is. Het Pali woord is tanha, wat zoiets als verkleefdheid, verknochtheid betekent. Ik vind dat een gigantisch inzicht. Alles is inderdaad lijden, iedereen die rond zich kijkt kan dat zien, je hoeft daarvoor niet naar Darfur gaan. Het verband tussen lijden en verkleefdheid is het onvermogen van de mens om te aanvaarden dat er geen oorzaak is. Mensen zijn onbekwaam om te accepteren dat het lijden er gewoon is.
Toen ik de boeddhistische teksten begon te lezen was ik nog een student. Ik vond die teksten heel weird, en daarom vond ik ze leuk, maar ik had evengoed de conversaties van Spock kunnen lezen, want het is echt wel weird. Boeddhistische logica is zo anders dan onze westerse, Griekse logica die gebaseerd is op twee lemma’s: iets is waar en iets is niet waar. In de boeddhistische logica zijn er vier lemma’s: ofwel is het waar, ofwel is het niet waar, ofwel is het zowel waar als niet waar, ofwel is het niet waar en ook niet niet waar. En die vier lemma’s, als je die inbouwt in een redenering, dan heb je op het eerste zicht wel een rare hersenkronkel. Ik ben daar pas de betekenis van beginnen voelen als ik al dik de dertig gepasseerd was, dat heeft tijd nodig. En het wordt dan minder weird.
Ik kijk heel wetenschappelijk naar de dood. Er is een totaalsom van energie die altijd gelijk blijft, en er is entropie. Entropie is het fenomeen van energie die in bepaalde vormen komt die niet herbruikbaar zijn. De energie is er nog, maar ze is niet meer bruikbaar. Vertaal dat naar de dood: er zit een herbruikbaar deel in, dat is mest voor de boom, en er zit een onherbruikbaar deel in, dat is uw ziel, die niet bestaat (lacht). Die is weg.
Er zijn aantal pijnpunten op dit moment die deze generatie grondig aan het verpesten is. Wat mij het meest pijn doet, als ik de evolutie in deze maatschappij zie, is het de gedrevenheid door angst. Ik denk dat alles, iedereen vandaag de dag, gedreven wordt door angst. Dat is een gigantisch verlies van vrijheid. Van kindsbeen wordt alles zo gedreven door angst dat wij gewoon het vrije geluk van de mens totaal vergeten.
Ik vrees dat de komende generatie er een zal zijn van leegisme waar geen plaats is voor humanisme. Alles zit vastverankerd in lex, in leges, in regeltjes en wetjes.
Ik geloof niet dat we daar niet aan kunnen ontsnappen. Ieder individu en iedere groep is ten allen tijde in staat op te zeggen: nu is het gedaan. Van Spartacus tot de Berlijnse muur tot de dalits in India. De mens heeft de kracht om te zien dat het te ver gaat.
Een tweede grote challenge is de obsessie met identiteit. Iedereen is daarmee bezig, het grote debat over identiteit; dat gaat van de impasse van de Belgische politiek tot de zogenaamde cultuurclash tussen christendom en islam. Waarom moet je zoeken naar identiteit? Kan je niet aanvaarden dat je er geen hebt? We komen terug tot de Boeddha: anata of anatman: er is niet zoiets als de persoonlijke identiteit. De mens is zo rijk en zo veelvuldig op zich, dat hij niet gevat kan worden in een identiteit.
Schoonheid is het vermogen van een mens om tevreden te zijn. Ik bedoel dat letterlijk. Als je in een situatie zit waarop je volledig begaan bent met wat je doet, met de waarneming die je doet, en je hebt geen enkele andere zorg of verlangen of beslommering, dan heb je een moment van schoonheid. Schoonheid is niet iets dat van buiten komt, het is een vermogen van de mens.
Ik beleef ontzettend veel genoegen aan de wereld zien in al zijn diversiteit en variëteit. Dat heeft mij gevormd. Die diversiteit zal er altijd zijn. Culturele gegevens zijn ontzettend dynamisch, die beïnvloeden elkaar, die zitten in een soort maalstroom die alleen door chaos geregeerd wordt.